323596 662 از پلاسکو تهران تا گرندفل لندن

دکتر امیر ساعدی داریان*؛ بعد از حادثه پلاسکو، به عنوان یکی از پیشگامان حوزه مهندسی ایمنی آتش سازه‌ای و بررسی اثرات آتش سوزی بر سازه ها در کشور، بر خود واجب دیدم که به صورت مفصل حادثه مذکور را تشریح نمایم. به حمدالله بازخوردهای بسیار مثبتی نیز در این خصوص دریافت نمودم که نشان می داد برخلاف گذشته که مردم و مسوولین توجه چندانی به پدیده آتش سوزی نداشتند، مســاله آتش سوزی و اثرات آن بر ساختمان ها توانسته توجهات را جلب نماید و حداقل مردم را وادار به تفکر و توجه در این خصوص نماید. 

با عنایت به این مســاله بعد از حادثه برج گرند فل لندن نیز تصمیم گرفـــــتم در چکیده ای کوتاه ضمن ارائه توضیحات مقایسه ای بین این دو حادثه انجام دهم. برج گرند فل لندن ساختمانی با سیستم قاب خمشی بتنی و دیوار برشی بتنی با ارتفاع ۲۴ طبقه و ساخته شده در ســال ۱۹۷۴ می باشد. آتش سوزی احتمالا به دلیل اتصالی برق در سیم کشی طبقه چهارم رخ داده اســت. آتش از یکی از پنجره های این واحد به نمای ساختمان منتقل شده اســت.

نمای ساختمان از نوع کامپوزیت بوده که از دو لایه فلزی با یک میان لایه به عنوان عایق حرارتی برای جلوگیری از انتقال حرارت بین داخل و خارج ساختمان ساخته شده بود. این میان لایه پایه کربنی داشته و ضد حریق هم نبوده اســت. لذا با نفوذ حرارت به نما این لایه داخل دو لایه فلزی آتش گرفـــــته و ده دلیل مکش ایجاد شده بین دو لایه در ارتفاع ساختمان آتش به سرعت در کل نما منتشر شده و از آن طریق به کل طبقات و واحد ها سرایت نموده اســت.

در داخل ساختمان آشکار ساز دود و آبفشان وجود داشته اســت که برخی از آنها وارد مدار نشده و فعالیت نکرده اند. الباقی نیز همانطور که در مقاله پلاسکو نیز شرح داده شد فقط در ساعت اولیه حادثه قادر به سرویس دهی بودند و بعد از گذشت آن زمان با توجه به تخریب زیر ساخت های تاسیساتی سازه از کار افتاده اند.

نتیجتا آتش سوزی عملا تا زمان اتمام بخش قابل توجهی از منابع سوختنی در ساختمان ادامه پیدا کرده اســت. از مقایسه و بررسی همزمان دو حادثه آتش سوزی برج گرند فل و ساختمان پلاسکو چند نکته حیاتی را که در مقاله قبل اشاره کردم به وضوح می توان دریافت:

نکته اول اینکه تدابیر فعال در جلوگیری از آتش سوزی شامل آب فشان ها آشکار سازهای دود و … فقط در حدود ۳۰ نسبت در جلوگیری و کنترل یک حادثه آتش سوزی تاثیر گذار هستند چرا که بعد از مدت کوتاهی از بروز حادثه از به دلیل از بین رفـــــتن زیر ساخت ها از مدار خارج شده و قادر به سرویس دهی نخواهند بود.

نتیجتا اگر در ابتدای امر نتوانند مانع بروز و گسترش آتش سوزی شوند بعد از گسترش آتش کارساز نیستند. لذا در حادثه لندن نیز با وجود این سیستم ها آتش شعله ور شده و کل ساختمان را در بر گرفـــــت. نکته دوم هم بحث اکیپ های امدادی اســت. بعد از حادثه پلاسکو کم نبودند بدخواهانی که انواع تهمت ها را به بزرگمردان آتش نشان وارد کردند و سوء مدیریت و یا کمبود امکانات را دلیل طولانی شدن و کم نتیجه بودن عملیات امدادی عنوان کردند. 

ولیکن در آنجا هم اشاره شد که در یک پدیده آتش سوزی حداکثر برد اکیپ های امدادی ۱۰ تا ۲۰ نسبت اســت و عملا امکان اطفاء حریق در یک پدیده آتش سوزی در یک برج بسیار ضعیف اســت. در خصوص امکانات نیز ذکر شد که اســتفاده از بالگرد در آتش سوزی های برجی داخل شهر در حد یک ایده آزمایشی اســت و جز آتش نشانی شهر توکیو ، سازمان های آتش نشانی دیگر از بالگرد برای اطفای حریق های برجی اســتفاده نمی کنند و از بالگرد صرفا در حریق جنگل ها و یا فضاهای باز به سیستم رها سازی ثقلی آب اســتفاده می کنند. 

حادثه لندن نشان داد که اکیپ های امدادی در حوادث بزرگ حقیقتا برد تاثیر بسیار کمی دارند و این مســاله بیش از امکانات و یا مدیریت به دلیل ذات حادثه می باشد. پس بزرگترین تفاوت بین ساختمان پلاسکو و برج گرند فل چه بوده که یکی سرپا مانده و دیگری تخریب شده اســت؟

پاسخ این سوال در بحث تدابیر غیر فعال نهفته اســت. همانطور که در مقاله پلاسکو اشاره شد مثلث ایمنی در برابر آتش در سازه ها از سه راس تیم های امدادی ، تدابیر فعال و تدابیر غیر فعال تشکیل شده اســت. همانطور که در بالا توضیح داده دو راس تدابیر فعال و اکیپ های امدادی در هر دو حادثه تقریبا یکسان بودند. 

در ساختمان پلاسکو اثری از تدابیر فعال (آب فشان و آشکار ساز دود ) نبود در گرند فل هم که این وسایل بودند عملکرد مطلوبی نداشتند. در خصوص تیم های امدادی نیز صرف نظر از بحث از جانگذشتگی اتش نشانان ایـــرانی که نشان هنده روحیه شهادت طلبی آنها داشت به واسطه ابعاد حادثه برد تیم های امدادی در هر دو حادثه اندک بود.

ولیکن از نقطه نظر تدابیر غیر فعال که به معنای توانایی ذاتی خود سازه برای مقاومت در برابر آتش یا همان بحث مهندسی ایمنی آتش سازه ایست اختلافات فاحشی بین دو سزه وجود داشت که در ادامه مقایسه شده اســت.

اولین تفاوت در ســال ساخت دو ساختمان می باشد. ساختمان پلاسکو در ســال ۱۳۴۱ خورشیدی ( ۱۹۶۲ میلادی) ساخته شده اســت در حالیکه برج گرند فل در ســال ۱۹۷۴ ساخته شده، چیزی حدود ۱۲ ســال جوان تر! اگرچه هیچ کدام از دو ساختمان برای حریق طراحی نشده بودند ولیکن ۱۲ ســال جوان تر بودن سازه لندن باعث شده که با آیین نامه های جدید تری در برابر بارهای ثقلی و لرزه ای طراحی شود.

آیین نامه ها ســال به ســال الزامات سخت گیرانه تری را لحاظ می کنند و نتیجتا حتی از نقطه نظر مقاومت در برابر زلزله ساختمانی که با آین نامه ۱۲ ســال جدید تر طراحی شده باشد مقاوم تر بوده و رفـــــتار مناسب تری دارد. پس می توان نتیجه گرفـــــت سازه لندن نسبت به سازه پلاسکو با الزامات سخت گیرانه تری در برابر زلزله طراحی شده بود و مقاومت و سختی بالاتری داشته اســت.

تفاوت دوم در بحث بارگذاری دو سازه می باشد. کاربری پلاسکو تجاری و انبار تجاری بوده و به واسطه اســتفاده غیر مجاز بسیار بیشتر از ظرفیت مجاز از کالا و پارچه انباشته شده بوده. در حالیکه کاربری برج گرند فیل مسکونی بوده پس می توان نتیجه گرفـــــت که میزان بار وارد بر ساختمان در هر متر مربع ساختمان پلاسکو نسبت به برج لندن بسیار بیشتر از حد مجاز طراحی اولیه بوده اســت. 

به طور خلاصه ساختمان پلاسکو بر خلاف برج لندن بسیار بیشتر از طراحی اولیه بارگذاری شده بوده اســت. تفاوت سوم در بحث بار گذاری حرارتی وارد بر سازه می باشد. به دلیل ماهیت کاربری دو سازه، در برج گرند فل آتش ناشی از سوختن وسایل و امکانات موجود در هر خانه مسکونی بوده اســت (شامل فرش ، پرده ، موکت و … ) در حالیکه در پلاسکو آتش ناشی از سوختن انبوهی پارچه در واحد های مختلف بوده اســت. 

درجه حرارت و همچنین نرخ افزایش دما به دلیل تفاوت در ماهیت مواد سوختنی در پلاسکو بسیار بیشتر از گرند فل بوده اســت. و نهایتا چهارمین و مهترین تفاوت بین دو ساختمان بحث مصالح سازنده می باشد. ساختمان پلاسکو اسکلت فولادی داشته در حالیکه ساختمان گرند فل دارای اسکلت بتنی می باشد. 

همانطور که در مقاله پلاسکو اشاره شده بود فولاد در حرارت ۱۰۰ درجه حدود مقاومت و سختی اولیه خود را دارد ، در حرارت ۲۵۰ درجه حدود مقاومت و سختی اولیه خود را دارد، در حرارت ۵۰۰ حدود مقاومت و سختی اولیه خود را دارد، در حرارت ۷۰۰ درجه حدود مقاومت و سختی اولیه خود را دارد و نهایتا در ۹۰۰ درجه عملا مقاومت و سختی آن به صفر می رسد. 

در حالیکه این مقادیر برای بتن به صورت حرارت ۱۰۰ درجه حدود مقاومت و سختی اولیه خود را دارد، در حرارت ۲۵۰ درجه حدود مقاومت و سختی اولیه خود را دارد، در حرارت ۵۰۰ حدود مقاومت و سختی اولیه خود را دارد، در حرارت ۷۰۰ درجه حدود مقاومت و سختی اولیه خود را دارد و نهایتا در ۹۰۰ درجه عملا مقاومت و سختی آن به صفر می باشد. این مســاله نشان می دهد که آسیب پذیری اسکلت بتنی در برابر آتش سوزی بسیار بسیار پایین تر از سازه فولادی می باشد.

تجمیع چهار مورد بالا یعنی سازه فولادی با بارگذاری حرارتی بسیار بالاتر و بار ثقلی بالاتر از حد طراحی و طراحی قدیمی تر و دست پایین تر نسبت به برج گرند فل باعث تفاوت در عملکرد رفـــــتاری دو ساختمان در برابر آتش سوزی شده اســت. که نهایتا ساختمان اول فروریخته و ساختمان دوم سرپا ایستاده اســت. 

البته ادامه بهره برداری برج گرند فل مستلزم بررسی های کمی و کیفی اســت و نتیجه بررسی ها مشخص می کند که ساختمان بدون ترمیم اجزای سازه ای و صرفا با ترمیم اجزای غیر سازه ای امکان ادامه بهره برداری داردو یا نیاز به بازسازی اجزای سازه ای و غیر سازه ای دارد و یا در بدترین حالت امکان بازسازی وجود ندارد و لازم اســت که تخریب شود.

در انتها ذکر این حیاتی الزامی اســت که آتش سوزی پدیده ایست که هر سازه در طول عمر خود ممکن اســت آن را تجرب نماید لذا لازم اســت که ساختمان ها برای مقاومت در برابر آتش بر اساس طریقه های ارائه شده در مهندسی ایمنی آتش سازه ای طراحی و ساخته شوند.

 

*عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی 

داغترین اخبار و رویداد های ایـــران و خارج
این مطلب در این ساعت از سایت توما در بخش خبری ارســال گردیده اســت
این بخش شامل خبر های ورزشی نیز میباشد
میتوانید خبر فوق را به اشراک بگذارید

نوشته از پلاسکو تهران تا گرندفل لندن اولین بار در مجله آنلاین توما. پدیدار شد.